Khi các nhà chức trách phát hiện ra 5 xác chết trong căn hộ, họ hầu như có thể khẳng định chắc chắn kẻ nào gây ra vụ đó. Tại cơ quan, List để lại một bức thư dài cho người quản lý mình, nêu lý do tại sao hắn lại phải ra tay giết cả nhà. Vấn đề là không ai biết lúc đó hắn đang ở đâu. Vì hắn để đèn sáng và bật nhạc nên trong suốt nhiều tuần liền sau vụ giết người, hàng xóm không ai phát hiện có điều gì bất thường xảy ra trong căn nhà. Khi cảnh sát được gọi tới thì List đã cao chạy xa bay.

Qua nhiều năm, những dấu vết còn lại dường như đã mờ nhạt. Đến khoảng năm 1988, cảnh sát mới có trong tay bức ảnh của List, được "cập nhật" nhờ phương pháp tính toán mức độ già đi của khuôn mặt hắn sau 20 năm. Họ đưa những bức ảnh này lên hệ thống thông tin trên toàn nước Mỹ và hy vọng có người nào đó sẽ nhận ra hắn.

Wanda Flannery, một người hàng xóm của gia đình Bob và Delores Clark, nhìn ra sự giống nhau giữa bức ảnh và Bob. Cô chợt thấy rằng bạn mình, Delores, đã lấy phải một kẻ khá nguy hiểm. Cô lập tức mang tấm ảnh sang cho Delore, nhưng bị cô này gạt phắt đi. Ngay sau đó, Delore và gia đình chuyển về miền đông sinh sống.

Cũng trong năm 1988, chương trình tivi có tên Những kẻ bị truy nã trên toàn nước Mỹ quyết định giải quyết những vụ án còn tồn đọng lại. Họ thuê chuyên gia điêu khắc và pháp y Frank Bender tạo ra một phiên bản 3 chiều của những kẻ tội phạm chưa bị bắt rồi trưng bày hình ảnh đó trên tivi. Bender đã làm rất nhiều bức tượng như vậy, của cả những nạn nhân còn mất tích lẫn những tên tội phạm đang trốn chạy. Nhưng với ông, dù quen việc đến đâu, việc “cập nhật” hình dáng khuôn mặt của một kẻ đã mất tích 17 năm nay không phải là điều đơn giản.

Để tạo ra một bức tượng miêu tả chính xác kẻ giết người, Bender hiểu rằng phải thực hiện nghiên cứu tâm lý của tên tội phạm để có thể tóm được cái “hồn” mà hắn thể hiện trên khuôn mặt qua nhiều năm trốn chạy. Kết hợp với chuyên gia tâm lý học hình sự Richard Walter, ông nghiên cứu lại tập hồ sơ về List. Cả hai người không bỏ qua bất kỳ chi tiết nào, dù nhỏ, về thói quen của List, về những điều hắn viết trong lá thư gửi cho cấp trên trước khi tàn sát gia đình và những gì người ta nói về hắn. Sau đó, họ quyết định xem phần nào trong tính cách của hắn sẽ giữ nguyên không thay đổi và những phần nào đã đổi khác. Họ dự đoán được rằng hắn vẫn giữ kiểu kính cũ, vẫn hành nghề kế toán, vẫn đi lễ nhà thờ, và có nhiều khả năng đã lấy vợ. Bụng hắn chắc đã phệ ra sau từng ấy năm, da dẻ nhăn nheo hơn ở vùng xung quanh cằm, mắt và quanh chân tóc. Nhiều khả năng hắn không phẫu thuật chỉnh hình để sửa lại dáng vẻ bên ngoài. Đáng chú ý nhất là hắn có một vết sẹo phía sau tai bên phải và chắc là nó vẫn ở nguyên chỗ đó, và hắn chắc hẳn vẫn có vấn đề về tiền bạc.

Họ đã nghĩ tới việc lý giải điều gì đã khiến cho một người đàn ông mộ đạo và bảo thủ như vậy ra tay giết chết cả gia đình mình. Bender và Walter mất nhiều ngày nghĩ về lý do khiến hắn trở nên tức giận và tuyệt vọng cũng như việc hắn đã lên kế hoạch trốn thoát sau vụ giết người như thế nào.

Từng bước, Bender tạo ra những nét trên khuôn mặt của bức tượng mà ông tin là đang phác họa chính xác hình ảnh của List vào thời điểm hiện tại đó. Và hiệu quả của nó đã được chứng minh. Sau một chương trình truyền hình năm 1989, Wanda Flannery gọi cho cảnh sát và yêu cầu họ kiểm tra nhân thân của Bob Clark. Cô cung cấp cho họ địa chỉ của hắn. Và cô chắc chắn đó là người mà họ đang tìm kiếm.

Các nhân viên FBI lập tức tới điều tra và bắt giữ Bob Clark tại nơi hắn làm việc. Dù rằng Bob khăng khăng khẳng định họ đã nhầm, hắn vẫn phải cho FBI lấy dấu vân tay. Kết quả, Bob chính là John Emil List. Hắn bị buộc tội giết 5 người.

Xuân Tùng  dịch

Trong lịch sử của ngành pháp y, bác sĩ Alphone Bertillon là người có công lớn trong việc phát triển các phương pháp nhận diện mặt người. Tất cả bắt đầu một cách đơn giản từ ý tưởng lưu trữ thông tin để phát hiện ra tỷ lệ tái phạm tội trong những kẻ đã có tiền án. Ông đã tạo ra cả một bộ hoàn chỉnh các tiêu chuẩn đo đạc cơ thể người. Trước khi người ta phát hiện ra đặc điểm dấu vân tay, bộ tiêu chuẩn của ông là hệ thống chính xác nhất trong việc nhận dạng người. Cuốn sách của Bertillon xuất bản năm 1896 về kỹ thuật này với nhiều hình ảnh minh họa đã tạo ra một nền tảng cho khoa nhận diện sau này của ngành pháp y.

Một trong những minh chứng rõ nét cho hiệu quả của nghệ thuật pháp y là vụ án bác sĩ Hawley Harvey Crippen. Năm 1910, khi vợ mất tích, Crippen tuyên bố bà xã đã bỏ nhà đi theo một người đàn ông Mỹ. Tuy nhiên, ngay sau đó, cô thư ký trẻ đẹp của Crippen chuyển tới ở cùng ông ta. Cô ta mặc rất nhiều quần áo và đeo đồ trang sức của người mất tích. Khi một thám tử của Scotland Yard hỏi Crippen về việc này thì ông ta hoảng sợ và chạy trốn. Cảnh sát lục soát nhà Crippen và phát hiện ra thi thể của một người phụ nữ. Dựa vào ảnh chụp cũ của bà Crippen và hộp xương sọ tìm được, các nhà pháp y khẳng định đó chính là xác của bà. Bác sĩ - tên sát nhân Crippen đã phải quay về nước Anh để chịu tội xử tử bằng hình thức treo cổ.

Năm 1935, cảnh sát tìm được ở biên giới Anh - Scotland hai chiếc đầu lâu và nhiều phần thân thể khác bị cắt rời, đang trong giai đoạn phân hủy. Họ ngờ rằng đó là xác của người phụ nữ có tên Isabella Ruxton, đã mất tích cùng với người hầu gái của mình cách đó hai tuần. Dựa vào ảnh chụp chiếc xương sọ và những ảnh cũ của bà Ruxton khi còn sống, cảnh sát khẳng định được nhận định trên là chính xác. Cùng với giám định của pháp y, cảnh sát đã có đủ chứng cứ để kết tội chồng của bà Ruxton và đưa hắn ra xử tử.

Năm 1954, bác sĩ Sam Sheppard cho biết, một kẻ đột nhập đã đánh vợ ông đến chết ngay tại nhà. Cảnh sát sử dụng bản miêu tả của hàng xóm sống xung quanh đó và dựng nên được một bức ảnh về nhân dạng của tên tội phạm. Và chính nhờ bức hình này mà Sheppard thoạt đầu bị kết án là giết vợ nhưng sau đó đã được tha bổng.

Đến giai đoạn những năm 1950, việc nghiên cứu xây dựng hình ảnh của các khuôn mặt từ sự làm chứng của nhiều người đã trở thành một môn khoa học thực thụ. Và các nhà nghiên cứu đã phát triển một bộ dụng cụ dùng để nhận diện, mà phần thứ nhất là một loạt tấm giấy có hình ảnh các loại khuôn mặt (vẽ tay). Căn cứ vào mẫu đó, nhân chứng có thể chọn ra loại hình tóc, mắt kính, miệng, mũi, mắt, xương má, tai, râu, ria, cằm và lông mày của kẻ bị tình nghi. Sau đó, những hình này được xếp chồng lên nhau và cho ra nhân diện tổng quát của kẻ đó. Nhân chứng có thể điều chỉnh khuôn mặt cuối cùng sao cho nó trùng khớp với hình ảnh trong trí nhớ của họ.

Sau này, các bộ nhận diện còn dùng ảnh thể hiện từng khuôn mặt người, nhưng vẫn theo những nguyên lý cổ điển. Các mẫu mặt và bộ phận trên cơ thể người được các nhà khoa học phát triển theo một mẫu chung nào đó và đưa tới đồn cảnh sát để bổ sung vào bộ dụng cụ nhận diện. Chẳng hạn như tại Canada, cảnh sát sử dụng tất cả 7 mẫu khuôn mặt, được coi là tổng hợp tất cả các đặc điểm trong nhân diện người để xác định kẻ tình nghi.

Bộ dụng cụ xác định nhân dạng đã giúp cảnh sát tìm ra và chặn đứng bàn tay của Harvey Glatman, một trong những tên giết người hàng loạt ghê tởm nhất trong lịch sử nước Mỹ. Năm 1950 tại Los Angeles, hắn đóng vai một người thợ chụp ảnh chuyên nghiệp, chuyên quyến rũ những phụ nữ trẻ muốn trở thành người mẫu. Hắn dụ họ ra sa mạc, trói họ lại, hãm hiếp và bóp cổ họ đến chết. Những người ở cùng phòng với nạn nhân đầu tiên đã miêu tả kẻ giết người cho cảnh sát. Dựa vào những lời miêu tả ấy, họ dựng nên bức chân dung của hắn chính xác một cách kỳ lạ. Nạn nhân thứ tư của Glatman tìm cách giật được súng của hắn và khống chế tên đồ tể. Chính những bức ảnh của kẻ tình nghi mà cảnh sát dựng được đã góp phần buộc Glatman phải cúi đầu nhận tội.

Ngày 14/7/1966, Richard Speck dắt súng và dao trong người, tới khu nhà ở của 9 nữ sinh ngành y. Hắn lần lượt hãm hiếp và giết chết 8 người và chuẩn bị tiếp tục gây án thì người thứ 9 may mắn trốn thoát. Cô gái duy nhất còn sống sót đã miêu tả chính xác nhân dạng của kẻ giết người. Khi bức ảnh được đưa ra rộng rãi trên báo chí thì một bác sĩ từng chăm sóc vết thương cho Speck đã nhận ra hắn.

Đến thập niên 1970, các nhà khoa học pháp y chấm dứt việc sử dụng những bộ công cụ nhận dạng, chuyển sang dùng tranh vẽ tổng hợp dựa vào miêu tả của các nhân chứng. Tuy nhiên, bộ công cụ nhận dạng hoàn toàn không rơi vào dĩ vãng. Nó tiếp tục được sử dụng hiệu quả hơn nhờ sự trợ giúp của máy tính. Nhờ công cụ này, nhân chứng được xem một loạt gương mặt theo từng nhóm cụ thể, phù hợp với miêu tả của họ, chứ không phải từng phần khuôn mặt như trước đây. Nhân chứng chỉ ra những đặc tính của khuôn mặt mẫu không giống với bộ mặt của kẻ tình nghi, và các nhà khoa học sẽ thực hiện các thay đổi cho đến khi chúng đạt độ chính xác cao nhất có thể. Hầu như không có hoạt động thay đổi nào liên quan tới nhận dạng người mà lại không thể thực hiện với bộ công cụ mới này.

Tuy nhiên, dù đã có những máy móc tinh vi như vậy, vẫn có những nhà khoa học pháp y tin vào bản vẽ của các họa sĩ hơn. Và ví dụ rõ nét nhất là trường hợp của Jeanne Boylan, người có khả năng tạo ra phác họa về khuôn mặt của kẻ tội phạm từ miêu tả mang tính cảm tính của các nhân chứng.

Kỳ trước

Xuân Tùng  dịch